• GeneaBlogia

Niemetrykalne. Przedwojenne urzędy wojewódzkie

Twój przodek był przed wojną lekarzem? Z rodzinnych podań wiesz, że pradziadek kupił ziemię z rządowej parcelacji? A może słyszałeś, że ktoś z Twojej rodziny już przed wojną posiadał prawo jazdy? Potwierdzenia tych i wielu innych podobnych faktów z przeszłości możesz szukać w aktach urzędów wojewódzkich II Rzeczpospolitej.


Odrodzona po zaborach Polska musiała budować od podstaw swoje administracyjne struktury. Kraj został podzielony na województwa, którymi zarządzali wojewodowie - przedstawiciele rządu na danym terenie. Poza tą polityczną funkcją, wypełniali znaczną ilość obowiązków z zakresu administracji państwowej, a co za tym idzie ich działalność dotyczyła często zwykłych obywateli, nierzadko naszych przodków.  

Jednostkami organizacyjnymi wspierającymi działania wojewodów były urzędy wojewódzkie. Funkcjonowały one od 1919 roku aż do wybuchu wojny w 1939 r. Dla każdego województwa istniał jeden urząd wojewódzki. Wewnętrznie urząd składał z wydziałów zajmujących się poszczególnymi kategoriami spraw.


1. Wydział ogólny

W zachowanych aktach wydziałów ogólnych można odnaleźć dokumenty związane z uznaniem, nadaniem, utratą lub pozbawieniem obywatelstwa. Trzeba mieć świadomość, że w nowopowstałym państwie polskim sprawa obywatelstwa była mocno skomplikowana. Z racji, iż akcja nadawania obywatelstwa polskiego miała miejsce dopiero w 1920 roku, Polacy, którzy przybyli do kraju po tym czasie, musieli wystąpić o nadanie lub uznanie obywatelstwa. Z drugiej strony łatwo było utracić obywatelstwo m.in. w wyniku wyjazdu za granicę w celu uniknięcia służby wojskowej.


Wniosek o pozbawienie obywatelstwa. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl
Wniosek o pozbawienie obywatelstwa. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl

Wydziały ogólne zajmowały się również sprawami zmiany nazwiska, nadawania nazwisk dzieciom nieznanych rodziców oraz wywłaszczeń nieruchomości. Ważną częścią tego zasobu są też akta osobowe pracowników urzędu wojewódzkiego, a także opinie o kandydatach do służby państwowej.


2. Wydział społeczno-polityczny

Bardzo ważnym elementem kształtującej się II RP były sprawy bezpieczeństwa publicznego. Urzędy wojewódzkie musiały kontrolować działalność mniejszości narodowych i cudzoziemców przebywających na terenie kraju oraz różnego rodzaju organizacji. Do tego stworzone były wydziały społeczno-polityczne. W ich aktach można odszukać różne ewidencje, np. pracowników kolejowych, przestępców politycznych, cudzoziemców w służbie publicznej. Dokumenty tworzone w zasobach tego wydziału dotyczyły także inwigilacji osób podejrzanych o działalność antypaństwową. Nadzorowano również reemigrację i repatriację z ZSRR (np. w lubelskim urzędzie wojewódzkim prowadzono ewidencję osób przybyłych z Rosji do Polski po dniu 12.10.1920). Kontrolowano cudzoziemców, których rejestrowano wydając im pobytu. Tworzono także m.in. wykazy poszukiwanych cudzoziemców.


Ewidencja Ukraińców w służbie publicznej z woj. lubelskiego. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl
Ewidencja Ukraińców w służbie publicznej z woj. lubelskiego. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl

Wydział społeczno-polityczny zajmował się także sprawami paszportowymi, więc zachowały się wykazy wydanych paszportów oraz niektóre podania o ich wydanie.


Podanie o wydanie krótkookresowego paszportu zagranicznego, 1935 r.. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl
Podanie o wydanie krótkookresowego paszportu zagranicznego, 1935 r.. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl

Największą część wśród dokumentów wydziału społeczno-politycznego stanowią akta różnego rodzaju stowarzyszeń, towarzystw, organizacji, związków zawodowych czy związków wyznaniowych (prawosławnych, ewangelickich i mojżeszowych).


3. Wydział wojskowy

Urzędy wojewódzkie pomagały władzom wojskowym poprzez organizowanie i przeprowadzanie poboru do wojska oraz prowadzenie różnych czynności przygotowawczych w związku z poborem. Z tego powodu w dokumentach niektórych urzędów można trafić na: odroczenia i ulgi wojskowe, zwolnienia od służby wojskowej z tytułu posiadania obcego obywatelstwa czy wykazy osób uchylających się od służby.


4. Wydział komunikacyjno-budowlany

Akta wydziałów komunikacyjno-budowlanych nie zawierają zbyt wielu dokumentów dotyczących konkretnych obywateli. Dominują tu sprawy dotyczące pozwoleń na budowy, liczne plany budynków czy tematyka przedsiębiorstw transportowych. Ciekawostką jednak są na pewno rejestry pojazdów mechanicznych, podania o prawa jazdy i skorowidze kierowców znajdujące się np. w zasobach Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego.


Fragment wniosku o wydanie prawa jazdy. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl
Fragment wniosku o wydanie prawa jazdy. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl

W gestii omawianego wydziału były też sprawy cmentarne. Stąd w dokumentacji można znaleźć także wykazy żołnierzy i jeńców (poległych lub zmarłych przed 11.11.1918 r.), pochowanych na cmentarzach wojennych.


5. Wydział rolnictwa i reform rolnych

Głównym zadaniem wydziału rolnictwa i reform rolnych było nadzorowanie wykonania reformy rolnej z 1925 r. W dużym uproszczeniu, w ramach reformy państwo wykupywało majątki ziemskie, a następnie je parcelowało i odsprzedawało bezrolnym chłopom. Urzędy wojewódzkie kontrolowały proces parcelacji gruntów państwowych i prywatnych, a także wydawały tzw. orzeczenia parcelacyjne zatwierdzające nabywców działek z parcelacji. Orzeczenia te można odnaleźć w zasobach poszczególnych urzędów.

Wykaz nabywców działek w pow. lubawskim, 1938 r. Źródło: Archiwum Państwowe w Bydgoszczy
Wykaz nabywców działek w pow. lubawskim, 1938 r. Źródło: Archiwum Państwowe w Bydgoszczy

6. Wydział pracy i opieki

W punktu widzenia genealogów najciekawszymi zasobami z tego wydziału powinny być dokumenty związane z emigracją zarobkową. Przykładowo, urzędy wojewódzkie prowadziły rekrutację na roboty sezonowe do Niemiec - dokonywały rejestracji kandydatów i zawierały z nimi umowy. Dokumenty związane z tą tematyką można odnaleźć np. w aktach Kieleckiego Urzędu Wojewódzkiego.


Drugim aspektem działalności tego wydziału była szeroko rozumiana opieka społeczna, dlatego w niektórych jednostkach archiwalnych znajdują się akta darowizn na rzecz np. opieki społecznej czy inwalidów. Liczne są również sprawy z zakresu opieki nad dziećmi, w tym wykazy imienne wychowanków zakładów wychowawczych lub domów sierot.

Imienny wykaz z domu sierot w Broniszewicach (woj. wielkopolskie). Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl
Imienny wykaz z domu sierot w Broniszewicach (woj. wielkopolskie). Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl

7. Wydział zdrowia

Aktami wydziału zdrowia powinny zainteresować się osoby, których przodkowie przed wojną pracowali w służbie zdrowia. Urzędy wojewódzkie gromadziły bowiem akta osobowe lekarzy, felczerów i pielęgniarek oraz prowadziły ich rejestry.

Zdjęcie z akt osobowych felczerów. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl
Zdjęcie z akt osobowych felczerów. Źródło: www.szukajwarchiwach.gov.pl
 

Gdzie szukać akt przedwojennych urzędów wojewódzkich


Akta przedwojennych urzędów wojewódzkich znajdują się we właściwych miejscowo archiwach państwowych oraz na stronie szukajwarchiwach.gov.pl:

​Urząd Wojewódzki Białostocki

Archiwum Państwowe w Białymstoku

Urząd Wojewódzki Kielecki

Archiwum Państwowe w Kielcach

Urząd Wojewódzki Lubelski

Archiwum Państwowe w Lublinie

Urząd Wojewódzki Łódzki

Archiwum Państwowe w Łodzi

Urząd Wojewódzki Warszawski

Archiwum Państwowe w Warszawie

Urząd Wojewódzki Krakowski

Archiwum Narodowe w Krakowie

Urząd Wojewódzki Pomorski

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy

Urząd Wojewódzki Poznański

Archiwum Państwowe w Poznaniu

Urząd Wojewódzki Śląski

Archiwum Państwowe w Katowicach


Są to ogromne kilkukilometrowe zespoły akt, więc ich analiza może wymagać naprawdę dużej ilości czasu. Na szczęście część zasobów została zdigitalizowana i udostępniona online. Można również zwrócić się do archiwum o kwerendę.

 

Nie udało nam się niestety ustalić, co stało się dokumentami z pozostałych, kresowych urzędów wojewódzkich. Niewielka część tych zespołów jest w posiadaniu warszawskiego Archiwum Akt Nowych. Reszta być może znajduje się w archiwach na Ukrainie, Białorusi lub Litwie, dlatego jeśli szukacie dokumentów przodków z tamtych stron, przygotujcie się na poszukiwania wśród zagranicznych jednostek.


406 wyświetleń0 komentarzy

Ostatnie posty

Zobacz wszystkie