Bieżeństwo 1915 roku w poszukiwaniach genealogicznych
- GeneaBlogia
- 22 lut
- 5 minut(y) czytania
Czy w historii Twojej rodziny z czasów I wojny światowej napotykasz się na białe plamy? Czy słyszałeś, że ktoś z przodków „uciekał przed Niemcami w głąb Rosji"? Może jeden z Twoich krewnych urodził się dość nietypowym miejscu, przykładowo w Homlu, w Piotrogrodzie albo w Moskwie? Odpowiedzią na te zagadki może być bieżeństwo - wielka, choć niestety dość zapomniana tragedia okresu I wojny światowej.
Latem 1915 roku setki tysięcy rodzin z zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego opuściły swoje domy, uciekając w głąb Rosji przed niemiecką ofensywą. Dla genealogów jest to trudny temat badawczy, bowiem dokumentacja jest rozproszona, a duża jej część znajduje się poza Polską. Zawartość wielu dokumentów ograniczona jest do podstawowych informacji. Jednak odnalezienie śladów bieżeństwa w historii rodziny może prowadzić do odkrycia niezwykłych historii o przetrwaniu i dramatycznych powrotach do domu.
Wielka Wojna w Kongresówce
Wydarzenia, o których mowa, rozegrały się w 1915 roku na terenach należących dziś do Polski, Białorusi i Litwy. Wschodnia i centralna część dzisiejszej Polski, zwana wtedy Królestwem Polskim bądź Kongresówką, była częścią imperium carów i graniczyła bezpośrednio z Niemcami.
Latem 1914 roku armia niemiecka powstrzymała atak rosyjski pod Tannenbergiem, a w roku następnym rozpoczęła wielką ofensywę, również w kierunku Kongresówki, przełamując linię obrony i spychając wojska rosyjskie na wschód. Wycofująca się armia carska stosowała taktykę spalonej ziemi i niszczyła wszystko, co mogłoby być użyteczne dla wroga. Władze rosyjskie, obawiając się współpracy ludności z Niemcami, zachęcały, a często zmuszały cywilów do ewakuacji. Przenoszono również urzędy i administrację, więc należy założyć, że wśród urzędników skala bieżeństwa była bardzo wysoka.
Czym było bieżeństwo?
Bieżeństwo (z rosyjskiego беженство, oznaczające uchodźstwo lub ucieczkę) to termin określający masową ucieczkę i ewakuację ludności cywilnej w głąb Imperium Rosyjskiego latem 1915 roku. Akcja była tylko częściowo zorganizowana, co wpłynęło na jej chaotyczny, napędzany paniką przebieg.
Skala zjawiska
Nigdy nie ustalono dokładnej liczby bieżeńców, ale szacuje się, że z terenów znajdujących się dziś w granicach Polski wyjechało około 2 milionów ludzi.
Przykładowo, na przełomie 1916 i 1917 roku pod opieką Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Piotrogrodzie przebywało 7095 bieżeńców z samego tylko powiatu makowskiego. CKO był polską organizacją samopomocową, utworzoną w Rosji w celu niesienia pomocy uchodźcom z Kongresówki. Jej akta są dziś bezcennym źródłem dla genealogów.
Kto uciekał?
Exodus ten miał charakter wieloetniczny. Uciekali Polacy, Białorusini, Żydzi, a także niemieccy koloniści. Większość uciekinierów stanowili chłopi i ludność wiejska. Zdarzało się, że wyjeżdżały całe wsie i miasteczka. To bardzo ważna wskazówka dla badaczy: poszukując przodków-bieżeńców nie należy ograniczać się wyłącznie do ludności polskiej i katolickiej.
Uciekali też, choć w lepszych warunkach, urzędnicy, pracownicy zakładów przemysłowych czy kolejarze.
Życie na wygnaniu i trudne powroty
Losy bieżeńców były niezwykle ciężkie. Tułaczka, głód i choroby zbierały śmiertelne żniwo. Ci, którym udało się przetrwać podróż, musieli odnaleźć się w obcym świecie, często bez środków do życia.
Rozproszenie po Rosji
Uchodźcy trafiali do ogromnego państwa i nie byli lokowani w jednym miejscu, tylko rozpraszano ich po całym jego terytorium. Pomoc starały się nieść różne państwowe, religijne i społeczne instytucje, jednak skala potrzeb była przytłaczająca. Mimo to ludzie próbowali organizować sobie życie na nowo.
Warunki życia na uchodźstwie były bardzo zróżnicowane. Niektórzy trafiali na żyzne ziemie i doświadczali gościnności. Inni natomiast musieli sobie radzić w ekstremalnie trudnych warunkach, a ich życie było naznaczone głodem i strachem przed następnym dniem.
Wobec słabości władz carskich, kluczową rolę w opiece nad uchodźcami (zwłaszcza Polakami) odgrywały organizacje pozarządowe, takie jak Centralny Komitet Obywatelski. Pomoc ta obejmowała wsparcie materialne, zdrowotne, oświatowe i religijne. Niektórzy bieżeńcy mieli możliwość edukacji.
Długa droga powrotna
Powroty (reewakuacja) rozpoczęły się po 1918 roku i trwały kilka lat. Były równie niebezpieczne jak droga do Rosji. Powrót do kraju utrudniały rewolucja komunistyczna, wojna domowa, a następnie wojna polsko-bolszewicka.
Po powrocie bieżeńcy napotkali opuszczone bądź kompletnie zniszczone osady. W odrodzonej Polsce napotykali na trudności, zwłaszcza na brak wsparcia. Wielu bieżeńców wróciło do Polski jako wdowy lub sieroty, co pogłębiało poczucie osamotnienia.
Gdzie szukać śladów bieżeństwa?
Jeśli nie masz bezpośredniej, pewnej informacji, to w pierwszym kroku zastanów się czy bieżeństwo mogło dotyczyć Twojej rodziny. Jeśli Twoi przodkowie mieszkali w gubernii łomżyńskiej (stamtąd pochodziła największa liczba uchodźców), suwalskiej lub innych guberniach zachodnich Imperium Rosyjskiego, znajdujących się w okolicy linii frontu w 1915 roku, to istnieje spora szansa, że doświadczyli bieżeństwa.
Wskazówek szukaj też w zachowanych rodzinnych dokumentach oraz opracowanej dotąd historii rodziny. Warto zwrócić uwagę, np. na:
metryki urodzeń, ślubów i zgonów wystawione w Rosji, bądź zawierające wzmianki tym, że przodek tam się urodził, wziął ślub lub zmarł;
zdjęcia z napisami w cyrylicy, z datami między 1915 a 1922;
stare przedmioty z napisami w cyrylicy (zegarki, figurki, obrazki, rękodzieło);
braki w dokumentacji we wskazanych wyżej latach, brak dokumentów o losach niektórych członków rodziny (przykładowo z metryk wiemy, że nasz przodek miał brata, ale później jakby zaginął - nie ma nigdzie jego aktu ślubu bądź zgonu).
Bieżeństwo w poszukiwaniach genealogicznych - źródła archiwalne
Niezależnie od rezultatu poszukiwań domowych, polecamy poszukiwania w źródłach archiwalnych. Poniżej omawiamy podstawowe źródła informacji o zjawisku, jakim było bieżeństwo, w poszukiwaniach genealogicznych w Polsce.
Centralny Komitet Obywatelski w Piotrogrodzie
To najważniejsze źródło do poszukiwań imiennych. CKO opiekował się uchodźcami z Królestwa Polskiego i w związku z tym prowadził różne dotyczące ich spisy. Dokumentacja ta znajduje się w warszawskim Archiwum Akt Nowych, ale jest również dostępna online na stronie szukajwarchiwach.gov.pl [link do zespołu].
Akta CKO są pełne bardzo ciekawych dokumentów. Rodzinnych genealogów najbardziej powinny zainteresować:
skargi i zażalenia uchodźców,
spisy osób, które otrzymały pożyczki żywieniowe,
podania o pożyczki,
spisy wysiedlonych wg powiatów,
wykazy osób poszukiwanych i zaginionych,
protokoły świadectw legitymacyjnych - paszportów, zawierające dokładne adresy zamieszkania w Rosji,
karty rejestracyjne dzieci,
zdjęcia dzieci uczących się w szkołach i przebywających w schroniskach,
akta dotyczące pracowników CKO oraz podania o pracę,
świadectwa urodzeń, ślubów i pochówków, spisy zmarłych,
deklaracje personalne urzędników, którzy chcą wrócić do kraju.
W ramach CKO wytworzono też ogromną ilość dokumentacji ogólnej (korespondencji, protokołów zebrań), ukazującej trudną sytuację Polaków na uchodźstwie.
Zasoby znajdujące się w AAN zostały częściowo zaindeksowane w ramach Projektu Podlasie i znajdują się w tym miejscu: https://genpod.projektpodlasie.pl/
Akta innych organizacji polskich w Rosji
W Archiwum Akt Nowych znajdują się również szczątkowe zbiory innych organizacji pomagających bieżeńcom, takich jak:
Komisja Przewozowo-Reewakuacyjna,
Komitet Polski Pomocy Ofiarom Wojny w Moskwie,
Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny.
W aktach tych organizacji można odnaleźć listy osób pragnących wrócić do kraju, korespondencję Polaków obywateli austriackich i niemieckich (w sprawach stwierdzenia pochodzenia polskiego, przeniesienia się do zachodnich guberni Rosji, uzyskanie zapomóg, pomocy, opieki) oraz ich spisy, wykazy zaginionych itp.
Rada Główna Opiekuńcza w Warszawie
Był to organ utworzony przez okupujące od 1915 r. Królestwo Polskie władze niemieckie. Rada została powołana w celu niesienia pomocy socjalnej osobom poszkodowanym wskutek działań wojennych prowadzonych na terenie zarządzanej przez Niemców i Austriaków Kongresówki. W 1918 roku Rada rozszerzyła swoją działalność na wschód.
W jej zasobach znajdują się wykazy i kwestionariusze osób powracających z Rosji. Akt tej organizacji również szukajcie w AAN [link].
Przedstawicielstwo Rady Regencyjnej w Rosji
Urząd powołany przez władze państw centralnych (Niemcy i Austro-Węgry) pod koniec I wojny światowej w celu likwidacji i reewakuacji polskich instytucji w Rosji. W jego aktach znajdują się podania obywateli polskich o zgodę na powrót do kraju (wraz ze zdjęciami) oraz zgłoszenia posiadanego mienia.
Archiwa parafialne
Zdarzało się, że proboszczowie polskich parafii sporządzali listy parafian, którzy wyruszyli na wschód. Przykładem jest lista 1012 osób z parafii Krasnosielc z 1918 roku. Takie dokumenty, choć rzadkie, są prawdziwym skarbem genealogicznym.
Prasa z okresu
Niektóre czasopisma takie jak np. „Gazeta Świąteczna" publikowały ogłoszenia o poszukiwaniu zaginionych członków rodziny. Zachowane i zdigitalizowane tytuły można odszukać na stronach:
Biblioteki Narodowej (polona.pl),
Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej,
Federacji Bibliotek Cyfrowych.
Odtworzenie losów przodków-bieżeńców jest trudnym zadaniem dla badaczy, bowiem wymaga analizy rozproszonych i często obcojęzycznych źródeł. Jednak mimo, że dokumentacja bywa niekompletna, warto podjąć ten trud. Odnalezienie konkretnych wpisów w aktach CKO czy listach reewakuacyjnych pozwala na wypełnienie kilkuletniej luki w drzewie genealogicznym oraz na precyzyjne ustalenie trasy rodzinnych migracji.
Źródła:
A. Prymaka-Oniszk, Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy.
M.W. Kmoch, Bieżeństwo z powiatu makowskiego, Krasnosielcki Zeszyt Historyczny nr 38-41 oraz nr 42, http://tpzk.online/category/kzh/
Komentarze