Genealogia i ziemia cz. II. Parcelacja i scalanie gruntów II RP - reforma rolna w genealogii chłopskiej

W tym poście będziemy kontynuować analizę zasobów archiwalnych związanych z posiadaniem ziemi przez naszych chłopskich przodków. Tym razem przyjrzymy się bliżej aktom powstałym w wyniku realizacji reform rolnych w II Rzeczpospolitej.

W owym czasie, kiedy państwo polskie próbowało przebudować cały system własności ziemi, wytworzono gigantyczną masę dokumentów, których część zachowała się do dziś. Jeśli Twoi przodkowie mieszkali na wsi, a statystycznie większość z nas miała wiejskie korzenie, to są duże szanse, że zostawili tam swój ślad.

Konieczność reformy rolnej

Wyobraźmy sobie Polskę po 1918 roku. Był to zlepek ziem po trzech zaborcach, którzy odmiennie przeprowadzili procesy uwłaszczeniowe. Tamte reformy tylko częściowo rozwiązywały problemy wsi. Dwoma głównymi bolączkami pozostawały:

• Głód ziemi -  wieś była przeludniona i brakowało ziemi dla wszystkich; 

• Szachownica pól - jeden gospodarz miał po kawałku gruntu rozrzuconym po całej wsi. Tu pasek, tam działeczka, wszędzie po trochu. W takich warunkach trudno było sensownie prowadzić gospodarstwo.

  
  

Aby złagodzić napięcia społeczne oraz przekonać większość chłopstwa do nowego Państwa zdecydowano się na reformę: podział (parcelację) wielkich majątków ziemskich i oddanie tej ziemi chłopom. Przy okazji postanowiono o umożliwieniu rolnikom scalenia ich gospodarstw w jednolity, niepodzielony areał.

Główne zasady reform rolnych

Pierwszą ustawę o reformie rolnej uchwalono już w 1920 r. Przewidywała ona parcelację wielkich majątków za odszkodowaniem wynoszącym połowę wartości ziemi. To rozwiązanie spowodowało trudności w realizowaniu postanowień ustawy. Przepis ten stał się bowiem sprzeczny z obowiązującą od 1921 r. Konstytucją Marcową. 

Druga ustawa została przyjęta w 1925 r. i obowiązywała od roku następnego. Tym razem przewidziano pełne odszkodowanie dla dotychczasowych właścicieli gruntów. Uznano również, że cena sprzedaży ziemi z parcelacji będzie ustalana według ceny rynkowej.

Parcelacja i scalanie gruntów II RP - reforma rolna w genealogii - jak wyglądały reformy w praktyce?

Państwo przymusowo wykupywało wybrane nieruchomości od wielkich właścicieli ziemskich. Kwoty odszkodowań były ustalane przez urzędy ziemskie. Oszacowane wynagrodzenia tylko częściowo uiszczano w gotówce, a resztę oddawano w obligacjach. Wykupione w ten sposób grunty przechodziły na własność Skarbu Państwa. Następnie urzędnicy ziemscy dzielili grunty na mniejsze działki (parcele) i sprzedawali je zainteresowanym rolnikom. Przeniesienie własności następowało na podstawie orzeczenia okręgowego urzędu ziemskiego (a po 1932 r. wojewody), które stanowiło podstawę do wpisu w księgach hipotecznych. 

Dodatkowo, w 1923 r. uchwalono ustawę o scalaniu gruntów (komasacji). Jej celem było zlikwidowanie wspomnianych wyżej "szachownic pól". Na mocy tego aktu właściciele gruntów mogli wystąpić do urzędu ziemskiego z wnioskiem o wszczęcie postępowania scaleniowego. Urząd po dokonaniu właściwych czynności technicznych przedstawiał projekt scalenia, który musiał zostać zaakceptowany przez wszystkich uczestników postępowania. Następnie wprowadzono go w życie.  

Kto przeprowadzał parcelację?

Głównymi organami realizującymi reformę rolną były okręgowe urzędy ziemskie. Podlegały im powiatowe urzędy ziemskie, będące jednostkami pomocniczymi, prowadzonymi przez komisarzy ziemskich. W 1932 r. Powiatowe urzędy ziemskie zostały włączone w struktury starostw powiatowych. Organami nadrzędnymi w stosunku do starostw były urzędy wojewódzkie. 

Ważną rolę w procesie realizacji reformy pełnił Państwowy Bank Rolny. Do jego zadań należało m.in. udzielanie rolnikom kredytów na kupno ziemi. Siedziba banku znajdowała się w Warszawie, ale posiadał on 11 oddziałów w terenie. 

Co znajdziesz w aktach parcelacyjnych?

Dokumentacja dotycząca parcelacji jest dość dobrze zachowana i zawiera wiele różnych oraz ciekawych dokumentów. Dla domowych genealogów z pewnością najciekawsze będą:

• Zgłoszenia na nabycie działki - osoby zainteresowane kupnem działki z parcelacji wypełniały długi i dość szczegółowy formularz zgłoszenia. Kandydaci na nabywców wpisywali w nim m.in. swoje dane osobowe, dane członków rodziny, ale też opisywali swój obecny stan posiadania ziemi oraz ewentualną służbę wojskową.

• Operaty parcelacyjne - była to pełna dokumentacja dotycząca parcelacji danego majątku: począwszy od jego opisu, poprzez wykazy pracowników zwolnionych w związku z likwidacją folwarku, proces wyboru kupców działek, kończąc na orzeczeniu potwierdzającym ostateczną listę nabywców. 

• Orzeczenia - wydawane przez urzędy ziemskie, a później przez wojewodów akty zawierające listę wszystkich nabywców wraz z powierzchnią działki i jej ostateczną ceną.

• Teczki kredytowe - akta zawierające wnioski kredytowe i inne dokumenty wytworzone w trakcie ubiegania się o kredyty na zakup ziemi.

• Wnioski o scalenie - wnioski mieszkańców wsi o wszczęcie postępowania scaleniowego. Zawierały: imiona i nazwiska mieszkańców wsi oraz powierzchnię posiadanych gruntów.

Zgłoszenie dotyczące parcelacji rządowej w województwie tarnopolskim (źródło: Szukaj w Archiwach)

Gdzie szukać dokumentów związanych z parcelacją? 

Akt tych szukajcie w archiwach państwowych w zespołach:

Okręgowych urzędów ziemskich	Przykład: Okręgowy Urząd Ziemski w Poznaniu
Powiatowych urzędów ziemskich	Przykład: Powiatowy Urząd Ziemski w Wejherowie
Starostw powiatowych	Przykład: Starostwo Powiatowe Tarnobrzeskie
Urzędów wojewódzkich	Przykład: Urząd Wojewódzki Pomorski w Toruniu
Państwowego Banku Rolnego i jego oddziałów	Przykład: Państwowy Bank Rolny Oddział w Gdyni

Znaczenie akt parcelacyjnych i scaleniowych dla genealogów

To właśnie dzięki procesom parcelacji i scalania z okresu II RP ukształtowały się gospodarstwa naszych dziadków bądź pradziadków, które wielu z nas pamięta z dzieciństwa. Choć nasi przodkowie mogli zamieszkiwać tę samą wieś od stuleci, to dopiero reformy scaleniowe ostatecznie uporządkowały ich majątki. W XIX wieku i wcześniej, rzadko kiedy ich siedlisko i ziemia znajdowały się w takim układzie, jaki znamy my.

---

Dla każdego badacza dziejów wiejskich przodków parcelacja i scalanie gruntów II RP - reforma rolna w genealogii stanowią jeden z najbardziej fascynujących i bogatych w szczegóły tematów. Analizując archiwalne akta urzędów ziemskich, nie tylko poznajemy strukturę dawnych majątków, ale przede wszystkim odkrywamy materialne fundamenty życia naszych rodzin, które ukształtowały się właśnie w tym burzliwym okresie międzywojennym.

Jeśli więc jeszcze nie eksplorowałeś zasobów Okręgowych i Powiatowych Urzędów Ziemskich w archiwach państwowych – warto zrobić to teraz! Ta dokumentacja może otworzyć przed Tobą zupełnie nowy i emocjonujący rozdział, ukazując przodków w momencie definiującego dla ich przyszłości wysiłku związanego z walką o własny kawałek ziemi.